Przeszukaj Listonosza

Web listonosz.net

Polecamy Witryny

Utworzenie Poczty Królewskiej w 1558 roku


Poczta, jako instytucja stała w dzisiejszym tego słowa znaczeniu, o wyraźnych cechach centralistycznych, powstała na obszarze Polski w XVI wieku. Zadania i zakres jej działania, początkowo bardzo skromne, z biegiem lat systematycznie się powiększały. Do pierwszych obowiązków przenoszenia lub przewożenia korespondencji doszedł transport towarowy i pasażerski tak, że od drugiej połowy XVIII wieku była ona już instytucją silnie wtopioną w system społeczno-gospodarczy kraju.

Za datę narodzin w Polsce poczty, jako sformalizowanej instytucji publicznej uważa się 18 października 1558 roku, kiedy to król Zygmunt August „ustanowił stałe połączenie pocztowe między Krakowem a Wenecją przez Wiedeń, za pomocą poczty, czyli koni rozstawnych”. Powołana przez Zygmunta Augusta poczta miała służyć przede wszystkim utrzymaniu stałych kontaktów dyplomatycznych i gospodarczych z innymi krajami europejskimi. Król chciał także zabezpieczyć się przed kontrolą poczty cesarskiej, za pośrednictwem której przewożono dotychczas polskie listy do Włoch. Decyzję o utworzeniu poczty przyspieszyły również własne interesy króla. Otóż w rok po śmierci Bony, to jest w 1558 roku, król Zygmunt August wszczął proces o spadek po swojej matce. Bona, pochodząca ze starej i znakomitej rodziny Sforzów, postanowiła opuścić Polskę, wywożąc z niej zgromadzone w ciagu ponad 40 lat bogactwa. Gra szła o wielką stawkę: dwa miliony złotych polskich w gotowiźnie, zwrot pożyczonych przez królową cesarzowi Karolowi V 150 tys. dukatów, które królowa bez wiedzy syna pożyczyła ze szkatuły państwowej, oraz potwierdzenie praw Zygmunta Augusta do sukcesji włoskiej, nie licząc klejnotów, kosztowności, sprzętów i statków, które Bona zabrała ze sobą. Chodziło również o niebagatelną sumę 430 tysięcy dukatów, pożyczoną Filipowi II hiszpańskiemu. Wyegzekwowanie jej od dłużników napotykało na wiele trudności. W Neapolu, Rzymie, Wiedniu i Madrycie niemal bez przerwy przebywali polscy dyplomaci, agenci oraz doradcy. W sprawę zamieszani byli zarówno Habsburgowie, jak i król Hiszpanii (po którego stronie królowa opowiedziała się przeciw Rzymowi), papież i król francuski. Dlatego też dla utrzymania stałej łączności pomiędzy nimi a królem polskim bardzo przydatne było wprowadzenie regularnego połączenia pocztowego.

Pierwszym dyrektorem poczty królewskiej został Prosper Prowana – zaufany dworzanin Zygmunta Augusta, z pochodzenia Włoch. Przywilej nadany Prowanie określał powołane do życia urządzenia posłańcze i komunikacyjne jako „pocztę, czyli konie rozstawne”. Przywilej nie zawierał żadnych szczegółów, lecz stwierdzał, że „poczta jest ustanowiona i ma służyć do przesyłania listów do Włoch oraz do załatwienia tam innych spraw”. Wynikało z tego, że poczta miała przewozić także bagaże i osoby na wzór poczt zagranicznych. Król opłacał kursorów i koszty utrzymania koni. Z jego szkatuły otrzymywał również wynagrodzenie dyrektor poczty. Była to zatem poczta ściśle królewska, a Prowana był tylko jej urzędnikiem.

W wyniku intryg, w końcu 1562 roku, król Zygmunt August powierzył kierownictwo polskiej poczty Krzysztofowi Taksisowi, którego rodzina utrzymywała w swych rękach niemal wszystkie międzynarodowe połączenia w Europie. Według przywileju nadanego Taksisowi, kursy pocztowe miały zapewnić możliwość komunikowania się z całym Zachodem, przy czym korzystać z nich mógł nie tylko panujący, lecz każda prywatna osoba. Instytucja miała urzędową nazwę „Poczta Polska” i dzieliła się na dwie części: pocztę włoską i pocztę litewską. Centralnym jej punktem i główną siedzibą był Kraków, skąd szły dwa kursy: do Wenecji i do Wilna.

Krzysztof Taksis zobowiązał się, że wszystkie przesyłki królewskie, i to nie tylko do Wenecji, ale nawet do Rzymu, Neapolu i Hiszpanii, będą wolne od opłat. Natomiast wszyscy inni obywatele, którzy korzystali z poczty musieli płacić 6 groszy za przesyłki listowe o wadze 1 łuta wysyłane z Krakowa do Wenecji. Dochód z poczty płynął do kieszeni dyrektora, który pobierał ponadto pensję w wysokości 1500 talarów rocznie. W zamian za to był on zobowiązany do utrzymywania kursorów oraz koni.

W 1564 roku Zygmunt August zerwał umowę z Taksisami, bowiem połączenie Kraków–Wenecja nie funkcjonowało należycie, a bezpłatne przesyłanie listów królewskich okazało się fikcją.

Po zerwaniu umowy z rodziną Taksisów, król Zygmunt August powierzył w 1564 roku kierownictwo poczty królewskiej Piotrowi Maffonowi, a następnie w 1568 roku mieszczaninowi krakowskiemu Sebastianowi Monelupiemu, w którego rodzie zarząd poczty utrzymał się prawie sto lat.

Poczta królewska utworzona przez Zygmunta Augusta włączyła Polskę do sieci regularnych połączeń międzynarodowych. Zaprowadzone zostały stałe i regularne szlaki pocztowe łączące Rzeczypospolitą z ówczesnymi zagranicznymi centrami politycznymi i gospodarczymi. Przesyłki królewskie objęte zasadą nietykalności gwarantowały sprawny przepływ informacji pomiędzy dworami panujących. Poczta królewska była potrzebna nie tylko w czasie pokoju, ale i w okresie wojen, które polska prowadziła dość często z sąsiadami. Stąd też konflikty zbrojne stały się głównym bodźcem do zakładania kolejnych połączeń pocztowych na rozległych terenach Rzeczypospolitej. Wzrastała równocześnie liczba przesyłanych drogą pocztową listów dyplomatycznych, a także zagranicznej korespondencji prywatnej. Poczta utworzona przez Zygmunta Augusta nie była pocztą o charakterze krajowym, gdyż jej połączenia były ukierunkowane wyłącznie na inne państwa. W kraju poczta powstała dopiero kilkadziesiąt lat później i swym zasięgiem objęła obszar całego kraju.

<< POPRZEDNIA STRONA   NASTĘPNA STRONA >>