Przeszukaj Listonosza

Web listonosz.net

Polecamy Witryny

Poczta Królestwa Polskiego


Na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego w 1815 roku powstało Królestwo Polskie. Składało się ono z ziem polskich zagarniętych przez Rosję w czasie rozbiorów. Królestwu Polskiemu przyznano szereg przywilejów podkreślających jego odrębność państwową i niezależność od Rosji. Utworzona w 1815 roku poczta Królestwa Polskiego była kontynuatorką dobrych tradycji Poczty Polskiej z czasów stanisławowskich, a rozwój jej był na tyle znaczny, że można ją zaliczyć do najlepiej zorganizowanych instytucji Królestwa. Poczta posiadała pełną autonomię, aż do wybuchu powstania listopadowego. Nie była oficjalnie podporządkowana żadnym władzom pocztowym Rosji. Poczta miała „wykonywać usługi łączności i transportu oraz administrować tym działem służby na obszarze całego Królestwa Polskiego”.

Sprawy poczty podlegały organizacyjnie Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, a konkretnie Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji. Kontrolę nad gospodarką finansową poczty sprawowała Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu poprzez Dyrekcję Dochodów Niestałych. Oprócz wymienionych organów kontrolę nad rachunkowością poczty sprawowała Izba Obrachunkowa, której prezes podlegał bezpośrednio królowi lub namiestnikowi.

Odpowiedzialność za całość służby pocztowej w kraju spoczywała na Dyrektorze Generalnym Poczty, który na mocy postanowienia Namiestnika z 1817 roku „miał sobie powierzoną administrację poczt w całym Królestwie i sam stanowił o wszystkich sprawach należących do dyrekcji poczt”. Do obowiązków dyrektora należało przestrzeganie regularności poczty i dbałość o gospodarkę finansową. Ponadto mianował on urzędników, wymierzał kary porządkowe, a w ważnych wypadkach mógł zawiesić lub oddalić pracownika. W wykonywaniu swych obowiązków Dyrektor Generalny Poczty kierował się przepisami wydanymi przez Radę Stanu. We wszystkich zaś wypadkach nieobjętych regulaminem (w sprawie zmian kursów pocztowych, usprawnienia administracji i innych) decydowała na jego wniosek Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Policji. Dyrektor miał do pomocy komisarzy, sekretarza Generalnego i inspektorów.

Ówczesny personel pocztowy w służbie wykonawczej składał się z pocztmistrzów, którzy byli kierownikami pocztamatów, z ekspedytorów, to jest kierowników stacji pocztowych, sekretarzy i pisarzy, którzy stanowili personel pomocniczy. Do rzędu oficjalistów nie zaliczano natomiast poczthalterów.

Wszystkie placówki pocztowe Królestwa Polskiego podzielono na dwie kategorie: urzędy pocztowe (pocztamaty) i stacje pocztowe.

Urzędy pocztowe (pocztamaty) podzielono ze względu na spełniane przez nie zadania na: pocztamat nadworny w Warszawie, pocztamaty centralne w miastach wojewódzkich, pocztamaty pograniczne i pocztamaty pośrednie. Pocztamatami kierowali pocztmistrzowie. Do obowiązków pocztmistrzów należało między innymi kontrolowanie dwa razy do roku podległych im stacji zwracanie uwagi na zachowanie się oficjalistów, zapobieganie nadużyciom, badanie stanu dróg, liczby koni i całego majątku pocztowego na podległym im terenie.

Stacje pocztowe dzieliły się na ekspedycje oraz stacje przeprzęgowe, zwane poczthalteriami. Poczthalterie zajmowały się wyłącznie transportem. Oddawano je w dzierżawę osobom prywatnym, nawet wówczas, gdy znajdowały się przy urzędzie pocztowym. Do obowiązków poczthalterów należało utrzymanie ściśle wyznaczonej w kontrakcie ilości mocnych i zdrowych koni oraz innych środków przewozowych na potrzeby poczty. Natomiast ekspedycja zajmowała się wyłącznie obsługą klientów.

Na terenie Królestwa Polskiego transport listów, przesyłek i osób odbywał się za pomocą kilku rodzajów poczt, a więc poczt pieszych, konnych, wózkowych, nadzwyczajnych poczt listowych (sztafet) i eksrtapoczt. Poczty piesze kursowały na bocznych traktach i służyły wyłącznie do przesyłania korespondencji i gazet. Na ważniejszych traktach kursowały znacznie szybsze poczty konne i poczty wózkowe jednokonne. W wypadkach wymagających szczególnego pośpiechu uruchamiane były nadzwyczajne poczty listowe, czyli sztafety. Poczty wozowe służyły do transportu osób i do transportów kupieckich.

Dzięki staraniom administracji poczt i poparciu rządu liczba placówek pocztowych i długość traktów pocztowych ustawicznie wzrastała. W 1866 roku w Królestwie Polskim było 345 placówek pocztowych i ponad 6280 wiorst traktów pocztowych.

Niezależnie od normalnej komunikacji pocztowej, na wszystkich traktach Królestwa Polskiego odbywał się także przewóz podróżnych przez furmanów i inne osoby prywatne, które wynajmowały konie za opłatą. Początkowo ten prywatny sposób komunikacji był tolerowany, pod warunkiem opłacania specjalnej taryfy na rzecz poczty. Od 1847 roku tak zwana opłata furmańska została zniesiona i odtąd osoby trudniące się zawodowo przewożeniem osób i ciężarów własnymi końmi zobowiązane były wobec poczty jedynie do tego, że nie będą przewozić listów i paczek do 40 funtów oraz rozstawiać koni na przeprzęg tam, gdzie są stacje pocztowe. Zaczęły więc powstawać pierwsze, specjalne przedsiębiorstwa przewozowe. Rząd dość chętnie udzielał koncesji na ich otwarcie, ponieważ wzrastał stale ruch pasażerski, a poczta państwowa nie mogła podołać spadającym na nią zadaniom.

Organizacja poczty w Królestwie Polskim uległa zmianie po wybuchu powstania listopadowego. Nastąpiło oddzielenie poczty od policji. Poczta została podporządkowana wydziałowi cywilnemu Rządu Tymczasowego, a następnie wydziałowi administracji i policji Rządu Narodowego. Polska Poczta oddała duże zasługi sprawie narodowej w okresie powstania listopadowego 1830 roku. Toteż nic dziwnego, że po klęsce powstania rząd rosyjski dążył do zlikwidowania autonomii poczty polskiej. W 1851 roku Dyrekcja Poczt Królestwa Polskiego została podporządkowana Głównemu Zarządowi Pocztowemu Cesarstwa. Z urzędów pocztowych pięciu guberni Królestwa Polskiego utworzono XIII Okręg Pocztowy, który został włączony do sieci poczt w Cesarstwie. Jednakże dzięki staraniom Namiestnika i Rady Administracyjnej, XIII Okręg Pocztowy dostał się w 1858 roku bezpośrednio pod ich zwierzchnictwo, a w 1862 roku uniezależnił się zupełnie od kierownictwa rosyjskiego Departamentu Pocztowego.

W 1863 roku wybuchło powstanie styczniowe. Pracownicy poczty polskiej pomagali sprawie powstania wysyłając pisma i gazety Rządu Narodowego w specjalnych skrytkach przy ekstrapocztach państwowych lub przez specjalnych posłańców. Do obowiązków poszczególnych stacji należało nie tylko przewożenie przesyłek, ale również zawiadamianie sąsiednich stacji o ruchach wojsk nieprzyjacielskich, o ilości i rodzaju stosowanej przez wojsko broni.

Powstawały konspiracyjne Biura Ekspedycji, w których przygotowywano przesyłki przeznaczone dla oddziałów konspiracyjnych. Pakowano je w specjalny sposób, nieraz przemyślnie maskowano. Oznaczone były zaszyfrowanym adresem znanym tylko kurierom lub kurierkom nazywanym „galopenami” lub „galopenkami”. Właśnie kobiety i dzieci były najlepszymi kurierami, gdyż wzbudzały mniej podejrzeń. Dla utrzymania tajności kontaktów znali się tylko z imienia.

Początkowo Ekspozytura mieściła się w składziku sklepu korzennego Franciszka Rozmanita na Nowym Świecie 55 w Warszawie. Ze względu na ciasnotę lokalu została wkrótce przeniesiona na Długą 22. Żeby uchronić korespondencję powstańczą przed wykryciem i konfiskatą, lokal Ekspozytury często był zmieniany. Z Długiej część dokumentów Ekspozytury przeniesiono do mieszkania panny Emilii Barczówny na Podwalu przy Kapitulnej. Pozostałą część materiałów umieszczono w mieszkaniu sędziny Pryszczyńskiej na Nowolipiu. Dokumenty powstańcze przechowywane były także na strychu Hotelu Rzymskiego na ówczesnej Nowo–Senatorskiej, czyli obecnej Moliera oraz w gmachu Senatu Królestwa Polskiego w pałacu Krasińskich.

Istniały także biura pomocnicze dla poczty powstańczej. Mieściły się najczęściej w sklepach i magazynach handlowych, co ułatwiało dostęp nie budzący podejrzeń. Takimi lokalami były: apteka Spiessa, magazyn sukien Musiałowiczowej na Wierzbowej lub sklep z piernikami Wróblewskiego przy Kapitulnej.

Zebraną w Ekspozyturach korespondencję Rządu Narodowego, odpowiednio przygotowaną i zapakowaną przesyłano następnie pocztą państwową w formie listów prywatnych pod nieistniejące adresy (zakodowane i znane odbiorcom) lub jako przesyłki urzędowe, a także nieoficjalnie w różnych skrytkach. Podobnie było z przesyłkami przewożonymi koleją: miały charakter oficjalny albo były ukryte w miejscach trudno dostępnych.

Dyliżansami pocztowymi przewożono większe pakunki, dokładnie zabezpieczoną bieliznę, ubrania i środki opatrunkowe przeznaczone dla powstańców. Wielu pracowników poczty i kolei było wtajemniczonych w konspiracyjny przewóz powstańczej poczty. Urzędnik Pocztamatu Warszawskiego Pawłowski przekazywał wtajemniczonym konduktorom dyliżansów pocztowych pisma, gazety powstańcze i paczki z odzieżą.

W ciekawy sposób przygotowywano skrtyki w wagonach kolejowych – pod obiciem wnętrz przedziałów, wewnątrz latarni lub w odpowiednio przygotowanych buforach (zderzakach wagonów). Pakowano np. korespondencję w płaskie pakiety, owinięte w szary, nie rzucający się w oczy papier i przymocowywano pod stopniami wagonów. Pakiety takie były niewidoczne, nawet gdy rewidujący zaglądali pod wagony.

Po upadku powstania styczniowego rząd rosyjski ponownie odebrał poczcie polskiej autonomię. W 1867 roku podporządkowano, już na stałe, poczty w Królestwie Polskim, Głównemu Zarządowi Poczt w Petersburgu, jako Okręg Pocztowy Zachodni. Od tej pory polska poczta została poddana całkowicie obcej władzy.

W 1912 roku w Królestwie Polskim było czynnych 770 placówek pocztowych (urzędy, oddziały i stacje) i 1489 skrzynek pocztowych. Przy powierzchni 126 955 km2 i 13 milionach mieszkańców jedna placówka przypadała na 165 km2, a na jednego mieszkańca przypadało 16 listów i 23 sztuki wszelkich przesyłek pocztowych.

<< POPRZEDNIA STRONA   NASTĘPNA STRONA >>