Przeszukaj Listonosza

Web listonosz.net

Polecamy Witryny

Alfabet słowacki posiada szereg liter podstawowych, które w słownikach liczą się jako istotne przy ustalaniu porządku słów, a także szereg liter uzupełniających, pochodnych od liter podstawowych, które w słownikach traktuje się jakby na danym miejscu w wyrazie stała litera podstawowa. Pokażę to na przykładzie. W moim słowniku słowackim kolejność haseł jest następująca: lačný, lad, ľad, ladiť, ľadnička... - widać, że litera ľ liczona jest jako zwykłe l.

W alfabecie słowackim używa się kilku znaków diakrytycznych. Akut oznacza długość samogłoski: á, é, í, ó, ú, ý, a także długość sylabicznego sonantu: ĺ, ŕ (a nie miękkość, jak ktoś mógłby przypuszczać na podstawie ortografii polskiej!: np. ŕ oznacza twarde, długo wymówione r). Znak ten po słowacku nazywa się dĺžeň. Należy też zwrócić uwagę na literę ó, która ma inne znaczenie niż w polskim.

Drugim znakiem diakrytycznym jest umlaut używany tylko w literze ä. Prawidła słowackiej wymowy każą wymawiać dźwięk odpowiadający tej literze jako pośredni między "a" a "e", ale według różnych źródeł tylko 10-15% Słowaków przestrzega tej normy, reszta wymawia zwykłe e.

Trzeci znak diakrytyczny to haczyk (słowackie háčik lub mäkčeň, używany w typowo "haczykowatej" formie w literach č, ň, š, ž, a poza tym w literach ď, ľ, ť, gdzie jednak czasem przybiera postać zbliżoną do apostrofu (zwłaszcza w druku przy małych literach). Znak ten oznacza zmiękczenie - należy zdać sobie sprawę, że wszystkie dźwięki oznaczone literami z haczykiem oznaczają dźwięki zmiękczone. Uwaga o miękkości č, š, ž jest więc zupełnie słuszna, ale powinna być o wiele bardziej zdecydowana: w słowackim są to dźwięki zdecydowanie miękkie i wymawianie zamiast nich polskich cz, sz, ż musi być dla Słowaka nie do zaakceptowania.

Dwuznaki dz, dž (dość rzadkie), a zwłaszcza ch, są w słowackich słownikach traktowane jak jedna litera (ch następuje po hh).

Dalsze szczegółowe uwagi dotyczące wymowy i porządek alfabetyczny w słowniku słowackim:

1) a, á

2) ä - występuje tylko po spółgłoskach wargowych (b, m, p, v) i jest zawsze krótkie, stanowi odrębną literę w słownikach, tj. mamy np. kolejność mazúrka, mažiar, mäkčeň, mäkčiť...; dla większości Słowaków pisownia ä : e stanowi taki sam balast jak dla nas ó : u

3) b

4) c

5) č (osobna litera, o wymowie wyżej)

6) d, ď - tu mamy problem. Generalnie d jest twarde, a ď miękkie (na ogół odpowiada mu polskie "dź"). Ale zapisy de, dé, di, dí, dia, die oznaczają najczęściej d miękkie! Po prostu w słowackiej ortografii istnieje (moim zdaniem głupia, ale nie mnie o tym sądzić) reguła, że litery ď z haczykiem nie pisze się przed e, i. A reguła ta dlatego jest głupia, bo w wielu wyrazach d przed e, a czasem także przed i, jest akurat twarde! I nie jest wcale tak, że w rodzmych jest miękkie, a w obcych twarde, bo na przykład decht "dziegieć" to wyraz rodzimy, a ma d twarde (inaczej niż w polskim). Miękkie d (czyli fonetycznie ď) mamy np. w wyrazach debna "skrzynia", dedič "dziedzic" (oba miękkie), deň, diať sa, dienko "denko" (też inaczej niż u nas), div, diabol (a przecież "diabeł" jest zapożyczeniem), natomiast d twarde mamy w wyrazach december, depresia, diagnóza, diplom, disk. W wyrazach rodzimych piszemy dy, co oznacza twarde d + i. Warto jeszcze dodać uwagę, że słowackie miękkie ď czasem występuje nie tam, gdzie byśmy go oczekiwali, np. ďaleký odpowiada polskiemu "daleki" (a nie "*dzialeki"), i tak samo jest we wszystkich innych językach, poza słowackim.
 
7) dz

8) dž

(dwuznaki dz, dž są dość rzadkie w słownikach i tak naprawdę to trudno ustalić, czy autorzy rzeczywiście traktują je jak pojedyncze litery)

9) e, é - uwaga, długie é występuje głównie w formach przymiotników i w wyrazach obcych, a poza tym długim odpowiednikiem e jest dyftong ie. Warto też zwrócić uwagę, że zapisy de (wymawiane miękko, powinno być pisane fonetycznie ďe, jak wyżej wspomniałem) i die oznaczają jednak różne rzeczy, choć polskie ucho tego może nie usłyszeć, ani polski język wyartykułować, bo my w naszym języku mamy "die" czytane "dje", z niemal twardym d (wbrew opisom fonetycznym powtarzanym w różnych książkach). W słowackich de i die mamy "d" miękkie, którego w polskim nie ma w ogóle (właśnie jak ktoś dobrze mówi po słowacku, to wie o tym doskonale, że autorzy podręczników polskiej wymowy piszą nonsensy). Do jakiegoś stopnia de jest podobne do polskiego "dzie", podczas gdy die do "dźje" (gdyby coś takiego istniało).

10) f

11) g - występuje głównie w wyrazach obcych, ale np. gate "gacie, kalesony", guľa "kula" (w słowackim istnieje tendencja do nieetymologicznego udźwięczniania niektórych spółgłosek)

12) h - dźwięczny spirant faryngalno-laryngalny, czegoś takiego w polskim nie ma (choć mieszkańcy Podhala, "Ściany Wschodniej" itd. moga ten dźwięk znać). Po pierwsze, nie jest to wcale wymówione dźwięcznie "ch" (takie jak w "klechda"), bo "ch" jest welarne, a "h" - gardłowe. Po drugie, nie można być dobrze zrozumianym przez Słowaka, jeśli nie nauczymy się poprawnej wymowy "h". Jeśli ktoś dobrze zna angielski, to wie, że w wyrazach typu "behind" następuje udźwięcznienie "h" i wtedy brzmi ono bardzo podobnie jak "h" słowackie (czeskie, górnołużyckie, ukraińskie, często białoruskie). Słowackie "h" odpowiada polskiemu "g" w wyrazach rodzimych, a także polskiemu "h" w wyrazach pochodzenia obcego (także w zapożyczeniach z czeskiego czy ukraińskiego, których mamy naprawdę dużo i rzadko zdajemy sobie z tego sprawę). Nieetymologiczne "h" (znów udźwięcznienie) mamy w słowackim hoc "choć, chociaż", hocaký, hocijaký "jakikolwiek, byle jaki"

13) ch - jest to osobna litera alfabetu, a przynajmniej tak traktują ten dwuznak słowniki. Polskie "ch/h" jest często osłabione i zbliża się w wymowie do angielskiego przydechu, w słowackim "ch" jest mocniejsze, wyraźniejsze.

14) i, í

15) j - w słowackim piszemy tylko na początku lub po samogłosce, jak w imieniu Juraj "Jerzy", a przynajmniej ja nie znalazłem innych przykładów.

16) k

17) l, ĺ, ľ - aż trzy litery zajmujące tę samą pozycję w alfabecie. Litera l oznacza twardą, zębową spółgłoskę, akustycznie pośrednią między polskim l a aktorskim (kresowym) ł. Przy wymowie zębowej (a nie zadziąsłowej jak u nas) uzyskuje się łatwo pożądany efekt. Między dwiema spółgłoskami l tworzy osobną sylabę. Liczba takich słów jest większa niż w czeskim (np. slnce "słońce"). To sylabiczne l może być także długie, i wówczas zapisywane jest ĺ, np. tĺcť "tłuc". Taki dźwięk (ani taka litera) nie występuje w czeskim. Wreszcie ľ oznacza dźwięk miękki, podobny do rosyjskiego ль - takiego dźwięku we współczesnym języku polskim właściwie nie ma. Miękka wymowa obowiązuje także przed e, i mimo braku haczyka (w przeciwieństwie do problemów z d, moje źródła nic nie wspominają o jakichkolwiek wyjątkach). W ten sposób słowacki odróżnia li od ly - w obu przypadkach samogłoską jest i, ale tylko w pierwszym mamy miękkie l. Jak na moje ucho, polskie li jest co najwyżej półmiękkie (l częściowo spalatalizowane) i pośrednie między słowackim li a ly (naturalnie istnieją też lí, lie, ...). Miękkie ľ nie może być zgłoskotwórcze (dlatego nie ma też oczywiście swojego długiego odpowiednika).

18) m

19) n, ň - zajmują to samo miejsce w alfabecie. Haczyka nie pisze się przed e, i (tak samo jak przy ď, ľ, ť). Należy uważać na wyrazy typu koniec, które należy wymawiać końjec (bo przecież ie to dwugłoska, a nie samogłoska poprzedzona znakiem zmiękczenia jak w polskim). Z drugiej strony słowackie konečný należy wymawiać z miękkim "ń".

20) o, ó, ô - ten ostatni symbol oznacza coś w rodzaju naszego "ło", czyli dwugłoskę "uo", z długim "o" na dodatek. Odpowiedni polski wyraz ma często "ó", ale nie jest to wcale reguła ścisła i nie należy zgadywać, jak brzmi słowacki wyraz, tylko sięgnąć do słownika
 
21) p

22) q (tylko w nielicznych wyrazach obcych)

23) r, ŕ - jest zawsze twarde, słowacki nie ma więc odpowiednika czeskiego ř, a polskiemu rz odpowiada zwykłe r (stąd np. słowackie rezáť, reďkev, rieka. Podobnie jak przy l, istnieje wariant sylabiczny między spółgłoskami, np. krk "szyja" (znaczenie nie do końca pokrywa się z polskim, ale tak jest w słowackim często), a także jego długa odmiana, np. mŕtvy (w czeskim jest tylko krótkie r sylabiczne).

24) s - zawsze twarde, więc si jak w polskim sinus

25) š

26) t, ť - uwagi jak przy d, i podobne wyjątki w zakresie twardej i miękkiej wymowy, np. teda "zatem" (rodzime), ten, temperatúra, titul mają t twarde, podczas gdy telo "ciało", temeno "wierzchołek", tichý "cichy" mają ť (zapisywane t na mocy wspomnianej już wyżej wielokrotnie reguły ortograficznej). Oczywiście ty, tý mają t twarde.

27) u, ú

28) v - czyli polskie "w", a gdy kończy sylabę po samogłosce - jak polskie "ł", np. pravda (wymawiane "prauda" czy "prałda"), hnev (uwaga na miękkość! - wymawiamy "hnieu") itd.

29) w - tylko w wyrazach obcego pochodzenia

30) x - w wyrazach obcego pochodzenia, używane konksekwentnie, nie tak jak w polskim, gdzie zastępujemy je grupą "ks"

31) y, ý - oznaczają zwykłe "i" (odpowiednio krótkie lub długie), i często różnica i : y jest czysto ortograficzna. Problemy zaczynają się po spółgłoskach d, l, n, t, gdzie zasadniczo i zmiękcza, a y nie zmiękcza spółgłoski. Jak widać, istnieją jednak wyjątki, gdzie w wyrazach obcych pisze się i mimo, że nie ma zmiękczenia. Warto podkreślić, że po innych spółgłoskach różnicy nie ma żadnej. Jak widać, ortografia słowacka stawarza równie dużo problemów jak polska, a nawet więcej, bo u nas najczęściej wiadomo, jak co przeczytać, a w słowackim wybór miękkiego lub twardego wariantu jest często kwestią zapamiętania.

32) z (zawsze twarde, więc zi jak w polskim zin, a nie jak w zima

33) ž (pamiętamy o miękkiej wymowie č, dž, š, ž)

Pomijając omówione wyżej różnice, słowacki jest podobny do polskiego. Na przykład, obowiązują asymilacje spółgłosek co do dźwięczności, zanik dźwięczności na końcu wyrazu przed pauzą (nie każdy język słowiański jest tak "dobry", np. serbski/chorwacki i ukraiński mają inne zasady i często brak w nich upodobnień). Gdy h traci dźwięczność, wymawiane jest ch (a przynajmniej tak podają źródła - istotna uwaga, bo dźwięki te różnią się miejscem artykulacji, ale to jak widać nie przeszkadza). Ciekawa uwaga: w słowackim obowiązuje wymowa krakowsko-poznańska, tj. dźwięczna wymowa końcowej spółgłoski przed następującą samogłoską lub sonantem następnego wyrazu. Poza słowackim i częściowo polskim taki typ sandhi międzywyrazowego nie występuje nigdzie więcej w językach słowiańskich. Już w czeskim, który (chyba jednak błędnie) uważa się u nas za bardzo podobny do słowackiego, obowiązuje "wymowa warszawska", tj. ubezdźwięcznienie końcowych spółgłosek w podanych warunkach. I to właśnie ten, warszawski model dominuje w językach słowiańskich (w ukraińskim, serbskim/chorwackim i macedońskim nie ma w ogóle akomodacji przed samogłoską lub sonantem następnego wyrazu).